اوریال؛ شکوه کوهستان ترشیز

اگر روزی در دامنه‌های سنگی و ارتفاعات منطقه ترشیز، مانند منطقه حفاظت‌شده سیدمرتضی، گله‌ای از گوسفندان وحشی را دیدید که با چابکی به صخره‌های دیگر می‌جهند، قریب به یقین شما شاهد "قوچ ها و میش های اوریال" هستید. یکی از ارزشمندترین زیرگونه‌های گوسفند وحشی ایران که...

خراسان رضوی، یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های این زیرگونه در جهان و شهرستان کاشمر یکی از زیستگاههای بااهمیت آن در استان به شمار می‌رود.

شاخص‌ترین ویژگی "قوچ اوریال"، شاخ‌های بلند، قطور و مارپیچی آن است که از دو طرف به سمت عقب خم شده و در نرهای بالغ گاهی بیش از ۸۰ سانتی‌متر می‌رسد. رنگ بدن در بیشتر فصول قهوه‌ای مایل به نخودی است، اما در پوشش زمستانی آن پرپشت‌تر و خاکستری‌تر می‌شود. نرهای بالغ یال یا ریشی تیره‌رنگ در ناحیه گردن و سینه دارند که به آن‌ها ظاهری باشکوه می‌بخشند. در مقابل، "میش اوریال" جثه‌های کوچکتر، اندامی ظریف‌تر و رنگی روشن‌تر دارد. شاخ‌های میش‌ها بسیار تر، باریک‌تر و گاه تنها به صورت خمیدگی کوچکی دیده می‌شوند. این تفاوت‌ها باعث می‌شود تشخیص نر و ماده در طبیعت نسبتاً آسان باشد.

اوریال‌ها ساکنان دامنه‌های سنگی، تپه ماهورها و کوهستان‌ها از جمله رشته کوه شمالی منطقه ترشیز هستند. پاهای نیرومند و سم‌های سخت آن‌ها امکان حرکت سریع روی شیب‌های تند و صخره‌های لغزنده را می‌کند. این مهم‌ترین راه دفاع آن‌ها در برابر شکارچیانی مانند پلنگ ایرانی و گرگ است. به جز دشمنان طبیعی، شکارچیان غیرمجاز نیز تهدیدکننده حیات آنهاست. به عنوان نمونه از ابتدای سال تا کنون 7 لاشه و اجزای قوچ و میش اوریال فقط در محدوده منطقه حفاظت شده سیدمرتضی توسط محیطبانان یگانهای حفاظت محیط زیست شهرستانهای کاشمر، کوهسرخ، فیض آباد و تربت حیدریه از شکارچیان غیرمجاز کشف و ضبط شده است و بدیهی است این کشفیات فقط بخشی از خساراتی است که شکارچیان به این گونه زیبای کوهستانهای منطقه وارد کرده‌اند.

"قوچ و میش اوریال" از مهم‌ترین علفخواران کوهستان و برکت این زیست بوم است. با چرای طبیعی، به حفظ ترکیب پوشش گیاهی کمک می‌کنند و در عین حال، طعمه اصلی گوشتخواران بزرگی مانند پلنگ ایرانی و گرگها هستند. کاهش جمعیت اوریال، به طور مستقیم هم بر بقای شکارچیان رأس هرم غذایی و هم جلوگیری از تعارضات حیات وحش با دامهای اهلی و جوامع محلی تأثیر می‌گذارد. گله داران و چوپانان با درک این موضوع یکی از اثرگذارترین جوامع پیرامونی هستند که توجه، حساسیت و همکاری آنها با محیط‌بانان سبب حفاظت از این گونه باشکوه می‌شود.

زیستگاه‌ها و جمعیت قوچ و میش اوریال همواره با آسیب‌هایی مانند شکار غیرمجاز، تخریب زیستگاه، خشکسالی‌های متمادی، چرای بی‌رویه و غیرقانونی دام و تهدید بیماری‌های دامی، به‌ویژه طاعون نشخوارکنندگان کوچک (PPR) روبه‌رو بوده‌اند. این عوامل می‌توانند در مدت کوتاهی خسارت سنگینی به جمعیت‌های آنها وارد کنند.

حفاظت از این میراث های طبیعی، به جز این که وظیفه محیطبانان است ولی گستردگی کار و محدودیت های امکانات و نیرو ایجاب می کند که مردم، جوامع محلی و دوستداران طبیعت به عنوان مسئولیتی همگانی و دغدغه ای اجتماعی به این ماموریت کمک کنند. البته متولیان نیز نسبت به جلب مشارکت آحاد جامعه به منظور دسترسی به این هدف وظیفه مند هستند.