فرونشست زمین، دشت کاشمر را درحالت بحرانی قرار داده است

در کنار بسیاری از پدیده ‎های ناخوشایند که زمین را تهدید می کند، هشدار درباره پدیده فرونشست زمین در منطقه کاشمر بسیار پررنگ است. اکنون شاهدیم بعد از گذشت دو دهه خشکسالی و خالی شدن سفره‎های زیرزمینی نشست‎های زمین طی چند سال اخیر به خیابان‎های اصلی شهر کاشمر رسیده و مشکلاتی را ایجاد نموده است. حداکثر فرونشست در مناطق جنوب و جنوب غربی دشت کاشمر مشاهده می شود که دارای رسوبات ریزدانه هستند. در این مناطق متاسفانه در حال از دست دادن ذخیره دینامیک و استاتیک آبخوان هستیم و با از دست دادن فضای ذخیره بین رسوبات در اثر فرونشست طبقات بالایی رسوبات، دیگر نفوذ به سفره های زیرزمینی اتفاق نخواهد افتاد و همین امر خطر وقوع سیلاب های آینده به خصوص در شرایط تغییر اقلیم را افزایش می دهد.

دکتر هادی معماریان دانشیار مهندسی حفاظت خاک در دانشگاه بيرجند با بیان مطلب فوق متذکر شد: فرونشست‌ها آخرین مرحله بیابان زایی هستند، نه تنها در خراسان رضوی بلکه در اغلب استانی‌های کشور با پدیده فرونشست زمین روبرو هستیم و این نشان می‌دهد که اصولا به قوانین طبیعت احترام نگذاشته‌ایم. فرونشست در نتیجه‌ی برداشت آب زیرزمینی به وسیله فاکتورهایی از قبیل افزایش تنش مؤثر، ضخامت و تراکم پذیری رسوبات، طول مدتی که افزایش بار رسوب صورت گرفته، سرعت و نوع تنش بکار برده شده، عمق قرارگیری آبخوان و گسترش جانبی آن کنترل می‌شود. طی چهار دهه اخیر فشار بسیار زیادی به منابع آب زیرزمینی استان وارد شده و این منابع تخلیه شده‌اند. تخلیه منابع آب زیرزمینی باعث ایجاد یک نوع خشکسالی مصنوعی شده که به تبع آن فرونشست زمین در بسیاری از دشت های استان خراسان رضوی قابل مشاهده است. وقتی که منافذ لایه‌های رسوبی آبخوان‌ها بر اثر فرونشست زمین فشرده می‌شوند، دیگر قابلیت بازگشت به وضعیت اولیه را ندارند، از این رو فرونشست به عنوان یک مخاطره غیر قابل بازگشت محسوب می‌شود.

دکتر معماریان افزود: نتایج بدست آمده از مطالعات اینجانب و همکاران در سال 1402 نشان داد که در مناطق مختلف دشت کاشمر در بازه زمانی مطالعاتي 4 ساله (1396 تا 1400)، در حدود 46 تا 84 سانتیمتر فرونشست وجود داشته یعنی بصورت سالانه در مناطق مختلف بین 11.5 تا 21 سانتیمتر فرونشست قابل مشاهده است. از طرفی روند فرونشست از غرب دشت کاشمر به مناطق مرکزی رسیده که بیشترین شدت آن را در اطراف شهر کاشمر می‌توان مشاهده نمود.

دانشیار مهندسی حفاظت خاک در دانشگاه بيرجند خاطر نشان کرد: بر اساس آزمایش سونداژ الکتریکی، ضخامت رسوبات یا عمق سنگ کف در آبخوان کاشمر در اکثر نقاط بین 50 تا 150 متر است. اطلاعات لاگ های حفاری نیز نشان می‌دهد که بیش از 60 درصد از رسوبات آبخوان در مناطق فرونشسته از ذرات ریزدانه تشکیل شده است. در برخی منابع اشاره شده است که با ده تا بیست سانتیمتر فرونشست حداقل یک تا دو متر از ذخیره مفید آبخوان را از دست خواهیم داد یعنی دیگر مخزنی استراتژیک برای جمع آوری رواناب ها و ذخيره آن ها نخواهیم داشت.

وی یکی از دلایل مهم در فرونشست مناطق مرکزی و غربی این‌‌‌دشت را تراکم چاه‌ها و برداشت بی رویه دانست و عنوان کرد: با بررسی همبستگی کاربری اراضی با شاخص خشکسالی آب زیر زمینی و فرونشست می‌توان گفت، مناطقی که بیشترین فعالیت انسانی را دارند مانند شهر‌ها، زراعت آبی، جنگل‌های دست کاشت ومراتع فقیر بیشترین فرونشست را دارند و در بحرانی‌ترین حالت خشکسالی آب زیر زمینی قرار می گیرند. نتیجه این‌‌‌تحقیق بیانگر آنست که فرونشست منطقه را درحالت بحرانی قرار داده است و از دلایل اصلی فرونشست در حوزه آبخیز دشت کاشمرخشکسالی آب زیر زمینی،تراکم چاه‌ها و فعالیت انسانی در کاربری‌های زراعت آبی می‌باشد و خشکسالی هواشناسی به تنهایی نمی‌تواند عامل بحران آب و فرونشست در منطقه باشد.

دکتر معماریان با اشاره به این که يافته هاي مطالعات (1402) بیانگر برداشت بي رويه از سفره‌های آب زیرزمینی ‌‌‌دشت کاشمر است تصریح کرد: برداشت بی اندازه آب های زیرزمینی سبب افت سالانه در حدود 8/0 تا 1/1 متر در سطح آب‌های زیرزمینی همراه با کسری مخزن بلند مدت به میزان 23/36- میلیون متر مکعب در سال شده است. طبق گزارشات رسمی موجود، در سال‌های اخیر افت سطح آب‌های زیرزمینی باعث ‌فرونشست زمین در دشت کاشمر-بردسکن در مناطق غربی دشت شده است و انطباق مکانی بالایی بین محل درز و شکاف‌ها با مناطق درگیر فرونشست دیده می‌شود. سری زمانی شاخص خشکسالی آب زیر زمینی ( PSI ) از سال 1375 تا 1377 محدوده مورد مطالعه بیشتر در شرایط هشدار و از 1378 تا 1383 از قسمت غرب به شرق دشت کاشمر به سمت شرایط نرمال و از سال 1384 تا 1397 به طور تدریجی در شرایط خطرناک و حداقل تاریخی و از 1396 تا 1400 به سمت کاهش مساحت مناطق بحرانی پیش می‌رود که تاثیر بارندگی‌های مناسب سالیان اخیر و تاثیر مثبت عملیات آبخوانداری صورت گرفته تا حدودي مشهود است. از طرف دیگر با بررسی نرخ فرونشست زمین می‌توان به این ‌‌‌نتیجه رسید که فرونشست از مناطق غربی مانند خلیل آباد که در گذشته درگیر این ‌‌‌موضوع بوده‌اند، به تدریج به سمت مناطق مرکزی و به مرکز شهر کاشمر در حال توسعه است. ولی همچنان مناطق غربی دشت نیز درگیر پدیده فرونشست هستند.

دکتر هادی معماریان دانشیار مهندسی حفاظت خاک در دانشگاه بيرجند با بیان این که 85 درصد از مصرف منابع در این منطقه متعلق به بخش کشاورزی است گفت: بهینه نبودن الگوی کشت،عدم توسعه صنایع تبدیلی محصولات کشاورزی، نظام کشاورزی خرده مالکی و عدم توسعه سیستم های آبیاری نوین و کشت گلخانه ای و نگاه صرفا سازه ای و هیدورلیکی به مساله آب و عدم توجه به مشارکت مردمی باعث شده که دشت کاشمر و بردسکن به عنوان دشت بحرانی با بیشترین میزان فرونشست در کشور معرفی شوند.